Nog net gered uit de puinbak

Met de sloop van panden na de Tweede Wereldoorlog verdwijnen veel kunstwerken uit die periode in puincontainers

Onbekend maakt onbemind, zegt Meinke Horn, dochter van de Amsterdamse beeldend kunstenaar Lex Horn. ‘Iedereen vernietigt maar wederopbouwkunst, zonder dat iemand zich realiseert wat er gebeurt.’

Begin april stuitte ze op plannen van de Leidse Universiteit een driedelige sgraffito van haar vader – een reliëfwerk, sgraffito is Italiaans voor ‘gekrabd’ – in het Biochemisch Laboratorium te slopen. Na de ophef die is ontstaan blijft de kunst nu behouden.

Vernietigd
Op dit moment vecht ze voor herplaatsing van twee sgraffito’s van Lex Horn die werden gered uit het Swammerdam Instituut. Horn maakte ongeveer 66 monumentale kunstwerken in zijn leven, waarvan al meer dan de helft is verdwenen. ‘Gemeenten en bedrijven hebben vaak geen idee wat ze in huis hebben,’ zegt zijn dochter. ‘Twee prachtige wandtapijten voor Philips in Eindhoven zijn spoorloos.’ Ook is Horns sgraffito in de Koperen Kop op de Hoge Veluwe vernietigd.

Stap voor stap dreigt kunst uit de tijd van de wederopbouw van Nederland (1945-1960) – wandschilderingen, glaskunstwerken en mozaïeken – in stortbakken te belanden. Nergens in de archieven staat beschreven of, hoe en waar monumentale kunst behouden is gebleven.

Wederopbouwkunst
Onverteerbaar, vindt Horn dat, te meer omdat bij elk wederopbouwpand 1,5 procent van de bouwkosten naar de monumentale kunst ging, mede op voorstel van de door haar vader opgerichte Beroepsvereniging der Monumentale Wandkunst. De kunst is met dubbeltjes en kwartjes van de naoorlogse burgers betaald. ‘Onbekend is onbemind,’ aldus Horn. ‘Men gooit het weg.’

Erfgoedvereniging Heemschut sloeg ook alarm en richtte dit jaar een landelijke Werkgroep Monumentale Kunst op die een halt moet toeroepen aan het verdwijnen van wederopbouwkunst. De gemeente Utrecht is de enige gemeente die alle ‘kunst met een boodschap’ uit de wederopbouw behoudt. Als een gebouw wordt gesloopt, slaat Utrecht de kunst op en wordt die herplaatst.

Honderden verborgen kunstpareltjes
In Amsterdam wordt de kunst in eerste instantie vaak ook gered en opgeslagen, zegt Norman Vervat van Heemschut. Maar later verdwijnen veel werken vaak alsnog, vanuit de bewaarplek. Zo is een opgeslagen werk van Nicolaas Wijnberg vernietigd.

Heemschut heeft deze week een brief naar de Amsterdamse gemeenteraad geschreven met de vraag zo snel mogelijk de kunst in bestaande gebouwen te beschermen, of die elders te herplaatsen. Er zijn vergelijkbare acties in Vroomshoop, Leiden, Utrecht, Rotterdam en Breda. Het gaat behalve om het werk van Lex Horn ook om werken van onder anderen Karel Appel, Ossip Zadkine, en Peter Struycken. Norman Vervat: ‘In de stad zijn er nog honderden verborgen kunstpareltjes.’

Bron: Parool 15 december 2015